Imirwano ikaze ihanganishije ihuriro rya AFC/M23/MRDP-Twirwaneho n’ingabo za Leta ya Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo yakomeje kuri uyu wa Gatatu, tariki ya 24 Ukuboza 2025, mu gace ka Kirindye, kari mu misozi ihanamiye umujyi wa Makobola, muri teritwari ya Fizi, mu Ntara ya Kivu y’Amajyepfo.
Amakuru aturuka ku masoko yizewe avuga ko iyi mirwano yatangiye mu masaha ya kare ya mu gitondo, aho impande zombi zakoresheje intwaro ziremereye n’izoroheje, bigatera impagarara zikomeye mu baturage b’utwo duce. Kugeza ubu, iyi mirwano iracyakomeje, bikaba bigoye kumenya umubare w’abapfuye n’abakomeretse.
Ku ruhande rwa Leta ya RDC, haravugwa ihuriro ry’ingabo zirimo FARDC, imitwe ya Wazalendo, abarwanyi ba FDLR, ndetse n’ingabo z’u Burundi. Amakuru avuga ko zimwe muri izo ngabo zatangiye gusubira inyuma zerekeza mu mujyi wa Baraka, nyuma y’ifatwa ry’imijyi ikomeye ya Bukavu na Uvira, byafashwe nk’ihinduka rikomeye mu isura y’iyi ntambara.
Iyi mirwano ikomeje guteza ihungabana rikomeye ku mutekano n’ubuzima bw’abaturage, aho abaturage benshi bahunze ingo zabo berekeza mu Burundi, muri Tanzania, no mu mujyi wa Baraka, bamwe bajyana n’abasirikare ba FARDC bari gusubira inyuma.
Abasesenguzi b’umutekano bagaragaza ko uko imirwano ikomeza kwaguka muri Fizi no mu bice biyikikije, ibyago byo gukwira kw’intambara mu karere kose k’Ibiyaga Bigari bigenda byiyongera, cyane cyane bitewe n’uko harimo ingabo z’ibihugu byinshi n’imitwe itandukanye yitwaje intwaro.
Mu gihe imirwano ikomeje ku butaka, ku rundi ruhande hari indi ntambara itagaragara neza ariko ikomeye, ari yo iy’inyungu z’amahanga ku mabuye y’agaciro ya RDC. Leta Zunze Ubumwe za Amerika zagaragaje ku mugaragaro ko zifite umugambi wo kugabanya cyangwa gukura u Bushinwa mu birombe byo muri RDC, cyane cyane mu rwego rwo kwihutisha inzibacyuho y’ingufu zitangiza ikirere.
Amerika ikeneye cyane amabuye y’agaciro nka Lithium, Cobalt, Cuivre, na Coltan, akenerwa mu gukora bateri z’imodoka zikoresha amashanyarazi, ibikoresho by’ikoranabuhanga, inganda z’intwaro n’ingufu zitangiza ibidukikije. Aya mabuye aboneka cyane mu birombe bya Manono (Tanganyika), Tenke Fungurume (Lualaba) na Rubaya (Kivu y’Amajyepfo).
Mu myaka yashize, sosiyete z’Abanyamerika zagiraga impungenge zo gukorera muri RDC bitewe n’umutekano muke, ruswa, n’imiterere mibi y’ubutaka. Ibi byahaye amahirwe akomeye sosiyete z’Abashinwa, aho kugeza muri Mutarama 2025, u Bushinwa bwari bumaze kwikubira 80% by’ibirombe by’amabuye y’agaciro muri RDC, birimo na Tenke Fungurume iri mu birombe bivamo Cobalt nyinshi ku Isi.
Mu masezerano yasinywe mu 2007, sosiyete z’u Bushinwa zasonewe imisoro ariko zisabwa gushora miliyari 9 z’amadolari mu rwego rw’ubucukuzi kugeza mu 2040, nk’uko byigeze gutangazwa n’ikinyamakuru The Economist.
Mu byumweru bishize, Perezida wa Amerika Donald Trump yatangaje ko igihugu cye kigamije kwigenga mu bijyanye n’amabuye y’agaciro akenewe mu nganda z’ejo hazaza, anavuga ko RDC izagira uruhare runini muri uwo mugambi, nk’uko byamusezeranyijwe na Perezida Félix Tshisekedi.
Trump yagize ati: “Tugomba kujya muri Congo, tukayatwara u Bushinwa… Barambwiye bati ‘twakwishimira ko mwaza mugatwara amabuye y’agaciro yacu’, ni byo tuzakora.”
Ibi byashimangiwe no guhabwa uruhushya kwa KoBold Metals, ikigo cy’Abanyamerika, cyo gucukura Lithium muri Kanama 2025. Umuyobozi wacyo, Josh Goldman, yavuze ko RDC ari “ahantu ha mbere ku Isi hakungahaye ku mabuye y’agaciro”, anongeraho ko ubu umutekano n’ikirere cy’ishoramari byifashe neza bitewe n’ubufasha bwa Leta ya Amerika.
Nubwo u Bushinwa butigeze buvuga byinshi ku mugambi wa Amerika, sosiyete zabwo ziracyakomeje imirimo, aho zimwe zigifite imigabane igera kuri 15% mu bucukuzi bwa Lithium i Manono. Muri Nyakanga 2025, Leta y’u Bushinwa yatangaje ko yifuza gufasha RDC gukemura ibibazo byayo mu buryo butagamije kwivanga mu miyoborere yayo.
Abasesenguzi bagaragaza ko imirwano ikomeje muri Kivu y’Amajyepfo idashobora gutandukanywa n’inyungu z’amahanga ku mabuye y’agaciro, kuko uko igice kimwe gihungabanye, ari ko bigira ingaruka ku buryo ayo mabuye agerwaho, acungwa n’uwungukira kuyabyaza umusaruro.
Mu gihe imirwano ya Kirindye, Makobola na Fizi ikomeje, ikibazo gikomeye gisigaye ni ahazaza h’umutekano w’abaturage, ubusugire bwa RDC, n’uko iyi ntambara y’imbere mu gihugu ikomeje kugenda ihinduka intambara y’isi ku mabuye y’agaciro ya Congo.
