Mu gihe umwuka mubi ukomeje kuzamuka hagati y’u Burundi n’u Rwanda, ibitekerezo bitandukanye ku cyakorwa ngo hakumirwe intambara bikomeje kuvugwa mu nzego zitandukanye.
Ariko uko bigaragara, si bose bemera ko inzira y’ibiganiro ari yo ikwiye gushyirwa imbere. Ibi byagaragariye mu magambo akomeye Minisitiri w’Ububanyi n’Amahanga w’u Burundi, Dr. Edouard Bizimana, yatangaje yibasira Jean-Marie Ngendahayo, wabaye Minisitiri w’Ububanyi n’Amahanga w’icyo gihugu mu myaka ya 1993–1995.
Iby’uyu mwuka mushya w’impaka byatangiye kugaragara tariki ya 21 Ukuboza 2025, ubwo Jean-Marie Ngendahayo yandikiraga Perezida w’u Burundi, Evariste Ndayishimiye, ibaruwa ifunguye imusaba gutekereza ku ngaruka z’intambara no gushyira imbere ibiganiro n’u Rwanda.
Iyi baruwa yasohotse mu gihe Leta y’u Burundi yari imaze iminsi igaragaza ko yiteguye guhangana n’u Rwanda, amagambo bamwe basobanura nk’ategura rubanda ku ntambara ishoboka.
Ngendahayo, uzwi nk’umunyepolitiki wigeze kugira ijambo rikomeye mu bihe by’ivuka rya demokarasi mu Burundi, yagarutse ku mateka y’akarere, yibutsa ko amakimbirane hagati y’ibihugu byombi adakwiye kugera aho ajya mu ntambara yeruye. Yagaragaje ko intambara yaba igihombo ku mpande zombi, haba mu bukungu, mu buzima bw’abaturage no mu mutekano w’akarere kose.
Mu magambo ye, Ngendahayo yabajije niba koko nta bundi buryo bw’amahoro bushoboka, agaragaza ko no mu bihe bigoye cyane, ibiganiro bigomba kuba inzira ya mbere.
Yabajije ati: “Ese nta bagore n’abagabo tugifite bakwicara hamwe, bagashaka inzira y’amahoro yo gukemuriramo ibyo tutumvikana? Uko byaba bigoye kose?”
Aya magambo yashimangiye igitekerezo cy’uko politiki y’akarere idakwiye gushingira gusa ku gukangurira abaturage intambara.
Uyu munyepolitiki kandi yagerageje gukoresha ururimi rw’amateka n’ishusho y’ubutwari izwi mu Burundi. Yabwiye Perezida Ndayishimiye ko, mu gihe yahitamo inzira y’ibiganiro n’u Rwanda, yaba yiyandikishije mu murage w’abayobozi b’igihugu bazwiho gushaka amahoro n’ubumwe, barimo Igikomangoma Louis Rwagasore na Perezida Melchior Ndadaye. Yavuze ko abo bombi bapfuye bashaka igihugu gifite amahoro, bityo ko inzira y’ibiganiro yaba ikurikije uwo murage.
Icyakora, ibi bitekerezo bya Ngendahayo byahise bihura n’ukwangwa gukomeye kwa Leta iri ku butegetsi. Minisitiri w’Ububanyi n’Amahanga, Dr. Edouard Bizimana, yagaragaje ko atemera na gato ibivugwa n’uwamubanjirije, amushinja kutamenya neza intandaro n’imiterere y’ikibazo kiri hagati y’u Burundi n’u Rwanda.
Mu mvugo ikakaye, Bizimana yavuze ko hari abantu bagaragara mu ruhame gusa iyo ikibazo gikomeye, avuga ati: “Hari igihe ibibazo bizura abapfuye.”
Aya magambo yasobanuwe na benshi nk’ukugaragaza ko Ngendahayo yari amaze igihe atagaragara mu byemezo bya politiki y’igihugu, bityo ko atagakwiye kwihutira gutanga inama ku kibazo gikomeye nk’icy’umutekano n’ubusugire bw’igihugu.
Bizimana yanavuze ko Ngendahayo atazi neza intangiriro y’amakimbirane ari hagati y’ibihugu byombi n’uwagize uruhare mu kuyateza.
Ikindi cyarakaje cyane Minisitiri Bizimana ni uko yavuze ko ibaruwa ya Ngendahayo igamije kurengera inyungu z’igihugu cy’umugore we kurusha inyungu z’u Burundi.
Abasesenguzi ba politiki yo mu karere bavuga ko iki kibazo kigaragaza isano igoye iri hagati y’amateka, politiki n’amarangamutima mu mubano w’u Burundi n’u Rwanda.
Bamwe bemeza ko amagambo ya Ngendahayo ahagarariye igitekerezo cy’abifuza ko akarere kasubira mu biganiro n’ubwumvikane, mu gihe amagambo ya Bizimana agaragaza umurongo wa Leta ushingiye ku kwirwanaho no kudakunda kugaragara nk’ucika intege imbere y’igihugu itumvikana na cyo.
